گفت‌وگو؛ یکی از انواع جذاب متن ژورنالیستی

با گسترش رسانه‌های آنلاین فارسی‌زبان و مهاجرت بسیاری از روزنامه‌نگاران ایرانی و سکونت آنها در کشورهای مختلف، از میزان گفت‌وگو در شماری از رسانه‌های مستقل کاسته شده است.

روزنامه‌نگاران آزاد اغلب ترجیح می‌دهند گزارش خود را با تحلیل اطلاعات حاصل شده از خبرگزاری‌های مختلف بنویسند. درواقع نه تنها از میزان گفت‌وگو کاسته شده است، بلکه کمتر این گروه از گزارشگران مایل هستند برای گزارش خود سراغ کارشناس بروند. از اینرو مهارت نسلی از روزنامه‌نگارانی که در دهه گذشته فعالیت خود را گسترش داده‌اند، در زمینه گزارش‌نویسی بیش از گفت‌وگو است.

کاهش تمایل به انجام گفت‌وگو در حالی در میان روزنامه‌نگاران مستقل صورت گرفته که با گسترش شبکه‌های اجتماعی، دسترسی به کارشناسان در سراسر جهان آسان‌تر شده است.

آنچه در زیر می‌خوانید، بدون اینکه انواع گفت‌وگو را تحلیل کند، اشاره به مجموعه‌ نکاتی دارد که لازم است هر روزنامه‌نگار برای انجام گفت‌وگو به آنها توجه کند.

گفت و گو

گفت‌وگو (مصاحبه) یکی از انواع جذاب متن‌ ژورنالیستی است و نسبت به ساختار گزارش تحلیلی که نیاز به نگاه موزاییکی و همه‌جانبه به موضوع دارد (و نگارش آن هم دشوارتر است)، دست نویسنده را باز می‌گذارد تا تنها به طرح دو صدا، صدای گفت‌وگوکننده و صدای گفت‌وگوشونده اکتفا کند.

در گفت و گو، مسئولیت خبرنگار به عنوان پرسش‌کننده بیشتر می‌شود. در یک گفت‌وگوی خوب، گفت‌وگوکننده در مقام پرسشگر تلاش می‌کند تا در طرح پرسش‌های خود، همه‌جانبه‌نگری را رعایت کند.

دلیل انتخاب قالب گفت‌وگو در دو نوع کلی آن- خبری و تحلیلی- علی رغم تنوع در جزئیات، در دو نکته کلی تقسیم می‌شود:

الف- اهمیت موضوع

ب- اهمیت شخصیت

هنگامی که موضوع اهمیت دارد، لازم است در پیوند با آن برای گفت‌وگو به کارشناسی مناسب و آگاه نسبت به موضوع مراجعه شود. میزان موفقیت در این نکته، هم وابسته به اندوخته‌ها و مهارت‌های پیشین خبرنگار است و هم وابسته به تحقیقات جدیدی که انجام می‌دهد. به عنوان مثال آمار و اطلاعاتی منتشر می‌شود مبنی بر اینکه خودکشی در زنان کُرد افزایش یافته است. خبرنگار در پیوند با این نکته، به سراغ کارشناسی می‌رود تا با او گفت‌و‌گو کند. انتخاب کارشناس مطلع، درواقع نشان‌دهنده تسلط او بر موضوع است.

در نوع دیگر،شخصیت اهمیت پیدا می‌کند. مثلاً رمانی از یک نویسنده نامدار منتشر می‌شود یا یک نویسنده، جایزه‌ای مهم می‌گیرد. در چنین موقعیتی، برای گفت و گو با وی، لازم است نخست خیلی سریع درباره وی تحقیق شود. مثلاً اگر کتاب‌های او در دسترس نیست، برای مرور آنها سری به کتابخانه‌ زده شود و برای آشنایی با نگاه این نویسنده به زندگی، سیاست، اجتماع و ادبیات، گفت‌وگوهای پیشین او با رسانه‌ها مطالعه شود.

این جست و جو تسلط خبرنگار بر موضوع و هم شناختی را که از فرد گفت‌وگوشونده دارد افزایش می‌دهد. در عین حال سبب اعتماد گفت‌وگوشونده به وی می‌شود.

فراموش نکنیم اعتماد گفت‌وگوشونده به گفت‌وگوکننده، رکن اصلی کار است.  باعث می‌شود تا با خیال راحت و اعتماد به نفس، اندیشه‌هایش را مطرح کند و از دستگاه ضبط صدا نترسد. در چنین شرایطی حتی راحت‌تر در مقابل دوربین عکاسی و فیلمبرداری می‌نشیند و تصویری که از او گرفته می‌شود زیباتر خواهد بود.

تعیین محور گفت‌وگو

چه گفت‌وگوی ما به دلیل اهمیت موضوع باشد چه اهمیت شخصیت، گفت‌وگوی ما نیاز به یک محور موضوعی دارد.

پس لازم است:

الف  نخست برای انجام گفت‌وگو، زاویه مورد نظر خودتان را تعیین کنید.

ب- پیرامون موضوع انتخاب شده تحقیق کنید.

با گسترش رسانه‌های آنلاین، تحقیق پیرامون موضوع گفت‌وگو برای ما آسان‌تر شده است. کافی است مطالبی را بخوانیم که پیش از این درباره موضوع یادشده منتشر شده است.

این مطالعه همانطور که در سطرهای پیشین نیز به آن اشاره شد برای شما چند ویژگی دربر دارد:

۱– تسلط شما بر موضوع را افزایش می‌دهد.

۲– تسلط بیشتر شما بر موضوع، باعث اعتماد فرد گفت‌وگو شونده و ترغیب او در طرح بهتر نکاتی می‌شود که در ذهن دارد.

۳– اطلاعات بیشتر شما باعث می‌شود تا گفت‌وگو به عنوان یک متن کاربردی، اطلاعات دقیق‌تر و بیشتری به خواننده بدهد و از تبلیغی شدن آن بکاهد.

۴– اطلاعات بیشتر ایده‌های تازه‌تری را نیز در پیش روی شما طرح می‌کند و کمک می‌کند تا از طرح نکات تکراری پیرامون موضوع جلوگیری شود.

۵– با پیش‌مطالعه و جست‌وجو در سخنان پیشین گفت‌وگوکننده، می‌توانید  او را در در برابر سخنان غیر قابل پیش‌بینی قرار دهید.

۶– پیش‌مطالعه و جست‌وجو درباره فرد گفت‌وگو شونده و موضوعی که قرار است با وی درمیان گذاشته شود کمک می‌کند تا گفت‌وگوکننده با واژه‌های اختصاصی موضوع مصاحبه آشنا باشد. این نکته در پیشبرد بحث کمک‌کننده است.

ویژگی‌های ضروری یک گفت‌وگوکننده

گفت‌وگوکننده حرفه‌ای باید چند ویژگی داشته باشد:

– پرسشگر باشد.

– در پی‌گیری پشتکار داشته باشد.

– به موضوع انتخاب شده برای گفت‌وگو علاقه‌مند باشد و با موضوع – به عبارت بهتر – چند روزی زندگی کند.

– مصمم باشد تا تحت تاثیر کلام مصاحبه شونده قرار نگیرد، مگر اینکه منطق کلام و استدلال مستتر در آن، دیدگاه او را تغییر دهد.

– برای تغییر در دیدگاه و پذیرش اندیشه‌های جدید، ذهنی انعطاف‌پذیر داشته باشد.

– در قضاوت و نگاه به مسائل منصف باشد.

– از سرعت بالای  انتقال ذهن برخوردار باشد.

– به شک‌های خود اعتماد کند و از طرح پرسش‌های مختلف نهراسد.

 – درباره موضوع مورد گفت‌وگو و شخص مصاحبه‌شونده اطلاعات داشته باشد.

 – آرامش داشته باشد و شنونده خوبی باشد.

– خوش‌قول باشد.

از تصمیم تا تنظیم گفت‌وگو

هر گفت‌وگو چند مرحله را طی می‌کند تا به دست مخاطب برسد:

الف – مرحله مقدماتی

«ویژگی‌های شخصیتی شما به عنوان گفت‌وگوکننده»، «سطح اطلاعات و تخصص شما»، «انتخاب موضوع»، «انتخاب شخصیت مورد گفت‌وگو» و «جمع‌آوری اطلاعات»، جزو فعالیت‌های مقدماتی یک گفت‌وگو قرار دارد.

هر گفت‌وگویی نیاز به برنامه‌ریزی دارد. چه «گفت‌وگوی خبری» و چه «گفت‌وگوی تحلیلی».

جمع‌آوری اطلاعات، تعیین محور یا محورهای گفت‌وگو و گرفتن وقت گفت‌وگو (معرفی خودتان و نشریه‌ای که در آن کار می‌کنید و هم توضیح لازم درباره موضوع و زاویه‌دیدی که برای ورود به بحث انتخاب کرده‌اید) به بخش فعالیت‌های مقدماتی برمی‌گردد.

ممکن هست در حین توضیح درباره زاویه‌دید مورد نظرتان، فرد گفت‌وگو شونده با شما مخالفت کند و موضوع مورد نظر شما را نپذیرد. تسلط شما بر گفت‌وگو کمک می‌کند تا بلافاصله مدخل دیگری را برای ورود به بحث انتخاب کنید.

در این مرحله لازم هست با توجه به رسانه‌ای که گفت‌وگو در آن منتشر می‌شود، درک روشنی از حجم گفت‌وگو در ذهن‌تان داشته باشید و مدت زمان مناسبی را نیز برای آن، پیش از انجام گفت‌وگو تعیین کنید.

ارائه اطلاعاتی درباره مدت‌‌زمان گفت‌وگو و هم حجم آن به گفت‌و‌گوشونده، کمک می‌کند تا از سوء تفاهم‌های بعدی جلوگیری شود. بسیاری از نویسندگان و پژوهشگران از اینکه خبرنگاران مدت‌زمانی طولانی با آنها گفت‌وگو می‌کنند و بعد تنها از بریده‌ای از آن استفاده می‌کنند، گله‌مند هستند.

اگر با گفت‌وگوشونده حساس نسبت به موضوع یادشده، روبه‌رو شدیم خوب است برای او توضیح دهیم: من برای گفت‌وگو با شما حدوداً به یک ساعت وقت نیاز دارم. این گفت‌وگو بیشتر از هزار و پانصد کلمه نباید باشد، اما برای اینکه در تنظیم گفت‌وگو با کمبود اطلاعات لازم رو به رو نشوم، لازم دارم بیشتر از شما بپرسم و وقت شما را بگیرم. (به عنوان نمونه) 

ب- طراحی پرسش

خوب است چهارچوب پرسش‌های خود را بر اساس اطلاعات گردآوری شده از پیش آماده کنید. این کمک می‌کند تا به هنگام گفت‌وگو و اضطراب‌های احتمالی حین آن، پرسش‌های اصلی خود را در پیش رو داشته باشید و تمرکز ذهن خود را حفظ کنید.

– لطفا در تنظیم پرسش‌های خود از قواعد ضروری زبان روزنامه‌نگارانه پیروی کنید.

– معمولاً خبرنگار پرسش‌های خود را در اختیار گفت‌وگوشونده نمی‌گذارد. مگر اینکه جزو شرط‌های تعیین شده بین او و گفت‌وگوشونده باشد.

ج – گفت‌وگو

هر خبرنگار حرفه‌ای به روش مورد علاقه خودش با گفت‌و‌گو شونده وارد بحث می‌شود. به همین دلیل تنها در اینجا به برخی اصول مهم در روزنامه‌نگاری اشاره می‌شود. پیش از هر چیز توجه به دستگاه ضبط شما مهم هست. چون خراب شدن احتمالی آن می‌تواند نقشی تعیین‌کننده در کیفیت کار شما داشته باشد. بهتر است باتری اضافه نیز همراه خود داشته باشید.

توجه به چند نکته در ساعتی پیش از آغاز گفت و گو لازم هست:

– لازم هست گفت‌وگوکننده نسبت به شروط‌ بین خود با گفت‌وگوشونده حساس باشد و در عین حال در اجرای آنها خود را مسئول بداند.

– اگر صدای گفت‌وگوشونده را ضبط می‌کنید لازم هست پیش از آن از وی اجازه بگیرید.

– در رسانه‌های آنلاین وجود این فایل صدا می‌تواند بسیار مفید باشد. در وقت مناسب می‌توانید با استفاده از نسخه صدا به رنگارنگ‌شدن ساختار گزارش‌تان بیفزایید.

– کاغذ و قلم همراه خود داشته باشید تا در طول گفت‌وگو یادداشت‌برداری را فراموش نکنید. این یادداشت‌ها هنگام تنظیم گزارش به شما کمک می‌کند. گاه پیش می‌آید که به دلیل یک نقص فنی در دستگاه ضبط صدا یا کامپیوترتان فایل صدا را از دست می‌دهید. یادداشت برداری‌ها در چنین شرایطی به شما کمک می‌کنند تا گفت‌وگو را تنظیم کنید.

– در طول گفت‌گو لازم است حواس‌تان به دستگاه ضبط صدا نیز باشد تا مطمئن باشید به درستی کار می‌کند.

نکاتی که توجه به آنها «ضروری» است:

– موفق‌ترین گفت‌وگوها گفت‌وگوهایی هستند که با صمیمیت و سادگی آغاز شوند؛ مثلاً با طرح چند پرسش غیر رسمی و صمیمی. در این مدت کمی هم به خودتان و هم به مصاحبه‌شونده وقت داده‌اید تا بر «هیجان‌های احتمالی» خود مسلط شوید.

– به سخنان گفت‌وگو شونده به دقت گوش دهید. این نکته در طرح پرسش‌های تازه که به گفت‌وگو طراوت بیشتری می‌دهند کمک می‌کند.

– دقت شما به سخنان گفت‌وگوشونده کمک می‌کند تا در هنگام گفت‌وگو، پرسش‌های تازه‌ای به ذهن‌تان برسد. این پرسش‌های تازه در طراوات گزارش بسیار سهم دارند و در واقع همین‌ها هستند که گزارش را خواندنی می‌کنند.

– از طرح پرسش کلی خودداری کنید، به ویژه در آغاز مصاحبه. پرسش اول هم برای اینکه طرف گفت‌وگو برای صحبت برانگیخته شود، و هم خواننده/ شنونده برای خواندن/ شنیدن مطلب انگیزه بیاید، تعیین‌کننده است.

– پرسش‌های مهم را در دقایق میانی گفت‌وگو مطرح کنید.

– از طرح پرسش‌های کلیشه‌ای و تکراری پرهیز کنید. اگر به آن اطلاعات در مقدمه گفت‌وگویتان نیازی هست از اطلاعات آرشیوی موجود استفاده و آن را با کمک گفت‌وگو شونده دقیق کنید. (لزوماً اطلاعات موجود در وب‌سایت‌ها دقیق و کامل نیستند.)

– لازم است پرسش‌ها تا حد امکان کوتاه باشند. مگر اینکه گفت‌وگو تحلیلی باشد.

– پرسش‌ها باید شفاف و روشن و مستقیم باشند. از پرسش‌های مبهم پرهیز کنید.

– درباره پرسش‌های انتقادی و زمان طرح آن دقت کنید. بسیاری از گفت‌وگوشوندگان وقتی از همان آغاز گفت‌وگو با لحن انتقادی تند روبه‌رو شوند، خروج از گفت‌وگو را ترجیح می‌دهند.

– برای تولید اطلاعات بیشتر در گفت‌وگو، لازم است در طرح پرسش‌های خود دچار شک نشوید. اطلاعات بیشتر به شما اجازه می‌دهد تا نگاه همه جانبه‌تری به موضوع محوری داشته باشید.

– بهترین‌ گفت‌وگوها گفت‌وگوهایی هستند که پرسشگری کنجکاو در پشت آنها قرار دارند. بهتر است از طرح پرسش‌هایی که به نوعی پاسخ را نیز در خود دارند اجتناب کنید و به پرسش‌هایی که صرفاً پرسشگری می‌کنند بپردازید. این نکته در گفت‌وگوهای خبری بسیار مهم است.

– از طرح چند پرسش در یک پرسش پرهیز کنید.

– در گقت‌وگوهای تحلیلی، گفت‌وگوکننده می‌تواند نظر خود را در پرسش‌ها بیان کند.

– بهتر است هنگام گفت‌وگو، متوجه فاصله‌گذاری پنهان خود با فرد گفت‌وگوشونده و موضوع گفت‌وگو باشید. این توجه کمک می‌کند تا هیجان احتمالی خود را از شنیدن برخی پاسخ‌ها نشان ندهید. چون گفت‌وگوشونده در این شرایط ممکن هست حس کند روی شما تاثیر گذاشته است و از اینجا به بعد از حیث روحی بر شما تسلط پیدا کند.

– هنگامی که گفت‌وگوشونده صحبت می‌کند جز به ضرورت به میان کلام او نپرید.

– اگر گفت‌وگوشونده یا خودتان از محور اصلی دور شدید، لازم هست با عبارتی مودبانه آن را تصحیح کنید: «بهتر نیست به محور اصلی گفت و گو برگردیم؟»، «اجازه بدهید از شما بپرسم…»

– کارشناسان علوم ارتباطات معتقدند بهتر است زمانی که گفت‌وگوشونده سخن می‌گوید او را تنها با تکان دادن سر همراهی کنید.

– در هنگام مصاحبه تلاش کنید تا از مصاحبه شونده جزئیات مورد نیاز را بپرسید؛ به ویژه درباره تاریخ و مکان حوادث و اطلاعاتی که مطرح می‌شود.

– اگر فرد گفت‌وگوشونده نویسنده سرشناسی است یا یک سیاستمدار مطرح، بد نیست هنگام گفت‌وگو به پاره‌ای از حالت‌های او و هم محیط کار او توجه کنید. طرح برخی نکات در مقدمه یا لابه‌لای گفت‌وگو می‌تواند به جذابیت متن بیافزاید (در اینجا توانایی فضاسازی شما که یکی از عناصر داستان‌نویسی است می‌تواند در کار روزنامه‌نگاری شما موثر باشد).

– عنصر کلیدی در گفت‌وگو، جادوی پرسشگری است و به همین دلیل است گاهی در گفت‌وگو یک عبارت کوتاه مانند «می‌توانید بیشتر توضیح دهید…»، «من چنین برداشتی از حرف شما کردم. آیا درست است؟»، «یعنی منظور شما چنین است:…» و «چرا؟» می‌توانید به اندازه یک سئوال دقیق در تبیین موضوع محوری گفت‌وگو دارای ارزش داشته باشد.

– به پایانی زیبا و موثر برای گفت‌وگویتان فکر کنید.

– اگر به گفت‌وگوشونده قول داده‌اید که پیش از انتشار گفت‌وگو را می‌دهید که بخواند حتماً به قول خود وفا کنید.

– اگر به عکس فرد مصاحبه شونده نیاز دارید در طول مصاحبه از او عکس بگیرید.

تنظیم

تنظیم گفت‌وگو یک نکته بسیار مهم است. برخی از روزنامه‌نگاران تازه‌کار گمان می‌کنند گفت‌وگو نیاز به ویرایش دستوری و ساختاری ندارد. این تصوری غلط است.

یک گزارش شنیداری موفق، هنگام پیاده‌سازی لزوماً یک گزارش مکتوب موفق نیست. یکی از دلایل آن همین ضرورت بازنگری در متن و ویرایش ساختاری و نحوی آن است.

در هر گفت‌وگویی، می‌توانیم ترتیب پرسش‌ها را بر اساس پیوند پنهانی که باهم دارند تغییر دهیم. می‌توانیم برخی پرسش‌های تکراری را حذف کنیم و پاسخ‌هایی که در پیوند با همدیگر قرار دارند در کنار هم قرار دهیم.

خوب است هنگام ویرایش لحن گفت‌وگوشونده و گاه حتی تکه کلام‌های مهم او را حفظ کنیم. این نکته به ویژه درباره شخصیت‌های فرهنگی – سیاسی نامدار بسیار مهم است.

در سطرهای بالا به این نکته اشاره شد که برخی از روزنامه‌نگاران، گمان می‌کنند گفت‌وگو را باید عین آنچه مطرح شده تنظیم کنند. این روش تنها در موارد استثنایی قابل اجراست. مثلاً  هنگام گفت‌وگو درباره یک موضوع حساس و به روز با یک فرد سیاسی که دارای یک سمت مهم در اداره کشور است. ازجمله رهبر یک حزب یا یک رئیس‌جمهور. در این شرایط خوب است خبرنگار عین جملات وی را با ویرایشی اندک و نامحسوس و حتی با همان لحن ادا شده به مخاطب منتقل کند.

در موقعیت‌های بحرانی عمومی نیز روزنامه‌نگار می‌تواند گفت‌وگو را با همان هیجان و اضطراب مستتر در پرسش و پاسخ به مخاطب منتقل کند.

–  تیتر و مقدمه را فراموش نکنید.

همچنین شاید مطالب زیر مورد پسندتان باشد...

افزودن یک دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *