ضرورت بازخوانی متن‌های خبری پیش از انتشار

شماری از شهروند – خبرنگاران، به ویژه آنها که سال‌ها در شبکه‌های اجتماعی و وبلاگ‌های شخصی نظرات فردی خود را در زمینه‌های دلخواهشان نوشته‌اند، در آغاز فعالیت در رسانه‌های حرفه‌ای فارسی‌زبان، با ویرایش «لحن»، «زاویه دید»، «زبان» و «کنترل اطلاعات» گزارش خود مخالفت می‌کنند.

در یادداشتی که می‌خوانید به طور خلاصه به این پرسش پاسخ داده می‌شود: چرا لازم هست که متن یک روزنامه‌نگار را چشمی ناظر بازخوانی کند؟

مقاله، گزارش، گفت‌وگو و خبری که برای یک وب‌سایت یا نشریه چاپی حرفه‌ای نوشته می‌شود، پیش از  انتشار از نظر یکی از مسئولان بخش‌های مختلف آن رسانه، یا فردی تحت عنوان دبیر تحریریه، سردبیر و ویراستار می‌گذرد.

در یک رسانه حرفه‌ای، وجود این «نگاه ناظر» ضروری است، نه از این بابت که مطلب از نظر «میزان» و «نوع» اطلاعات سانسور شود یا تغییر کند، بلکه از این بابت که رعایت «اصول خبری» و «گزارش‌نویسی» در آن کنترل شود.

در مواردی، روزنامه‌نگار ممکن است به دلیل «شتاب کار»، رعایت برخی اصول حرفه‌ای کار خود را از یاد ببرد و در اجرای آنها کوتاهی کند. به همین دلیل است که وجود چشم دوم و سوم در رسانه‌ها، یک ضرورت به حساب می‌آید.

در یادداشت زیر برخی موارد ضروری برای بازخوانی دوباره یک متن خبری چنین خلاصه شده است:

 ۱– کنترل منابع خبر

هر خبر، گزارش و گفت‌وگویی، منبع یا منابع مختلف دارد.

به غیر از خود نویسنده به عنوان تولیدکننده خبر/ گزارش، یک فرد آگاه به اصول روزنامه‌نگاری، می‌تواند آن را از این زاویه کنترل کند که: «آیا منابع استفاده شده در خبر معتبرند یا نه» و «آیا نویسنده در پیوند با رویداد مورد نظر، اطلاعات لازم را به خواننده داده است یا نه؟»

این یکی از کارهایی است که سردبیر، دبیر تحریریه یا ویراستار بر عهده دارد و می‌توان گفت یکی از مهمترین وظایف آنان است.

در دنیای معاصر با اینکه دسترسی به منابع خبری آسان شده، احتمال خطا هم بسیار بالا رفته است. گستره اطلاعات در انواع خبرگزاری‌ها، وب‌سایت‌ها و شبکه‌های ارتباط جمعی به سرعت در حال گسترش است و روزنامه‌نگاران گاه با تکیه بر اطلاعات منتشر شده در فضای مجازی، به منابعی اعتماد می‌کنند که قابل اعتماد نیست. به این ترتیب گاه اخبار نادرست تکثیر می‌شوند. در چنین حالتی است که یک ویراستار یا سردبیر، با تکیه بر تجربه و تسلط خود بر موضوع، جلوی انتشار اخبار نادرست را می‌گیرد.

۲ تلاش برای همه‌جانبه‌نگری

برخی روزنامه‌نگاران هنگام تنظیم و تکمیل گزارش خود، تنها به تعداد محدودی از منابع خبری که به آنها اعتماد دارند مراجعه می‌کنند و اغلب بر اساس این عادت، نسبت به سایر منابع خبری بی‌توجه می‌شوند.

نگاه ناظر می‌تواند به موضوع از زاویه تازه‌تری نیز نگاه کند یا به نویسنده یادآوری کند که اگرچه منبع مورد استفاده وی، اطلاعات درستی به وی داده است، اما بهتر است به سایر منابع نیز توجه کند و اطلاعات گزارش خود را گسترش دهد و از حیث ارائه اطلاعات، سرویس بهتری به خواننده بدهد.

۳– نیاز به توضیح بیشتر

همیشه «تسلط» بر یک موضوع یا حادثه به این معنا نیست که فرد می‌تواند گزارش خوبی نیز از آن ارائه دهد.

گاه ابعاد یک رویداد برای روزنامه‌نگار روشن است، اما مخاطب از موضوع بی‌اطلاع است. نگاه ناظر یا همان چشم دوم در تشخیص اینکه چه عناصری از یک رویداد با زبانی روشن و منصفانه به خواننده منتقل شود اهمیت بسیار دارد.

ممکن است برای تکمیل خبر یا گزارشی از یک رویداد نیاز به توضیحی بیشتر باشد؛ توضیحاتی که خود روزنامه‌نگار به دلیل درگیر بودن با موضوع آن را فراموش کرده یا دارای اهمیت ندانسته است.

در این شرایط، نگاه ناظر به کمک متن می‌آید تا برخی اطلاعات تکمیل‌تر شوند یا حتی برخی اطلاعات غیر ضروری از آن حذف شوند.

یک روزنامه‌نگار لازم است به این نکته توجه داشته باشد که ممکن است خواننده برای نخستین‌بار با موضوع مواجه شده باشد و پیشینه و سابقه خبر و حتی معنی و مفهوم برخی اصطلاحات را نداند. به همین دلیل لازم هست در مورد نام کامل، عنوان و سمت افراد و زمان و مکان وقوع خبر، اطلاعات جزئی و دقیق به مخاطب داده شود و در عین حال از ارائه اطلاعات غیر ضروری و حاشیه‌ای خودداری شود تا  اصل موضوع فراموش نشود.

این اصول اولیه و ساده به نظر می‌رسند، اما به دلیل شتاب کار روزنامه‌نگاری ممکن هست از سوی روزنامه‌نگاران نادیده گرفته ‌شوند یا از یاد بروند.

۴– نگاه از نزدیک  

برای همه ما پیش آمده است که وقتی از نزدیک به یک تابلوی نقاشی بزرگ نگاه می‌کنیم، آنطور که باید آن را نمی‌بینیم. با اندکی فاصله از تابلو است بهتر می‌توانیم قدرت نقاش، هارمونی رنگ‌ها و حس پنهان در تابلو را ببینیم و درک کنیم.

این قاعده تنها درباره نقاشی صدق نمی‌کند. نویسنده و سازنده یک گزارش یا حتی داستان نیز لازم است پس از تکمیل کار ساعتی از آن فاصله بگیرد تا بعد در نگاهی دوباره کلیت آن را و مشکلاتی را که دارد بهتر ببیند.

به دلیل شتاب موجود در کار روزنامه‌نگاری، فاصله‌گیری نویسنده از متن و نگاه دوباره به آن همیشه ممکن نیست. به همین دلیل بسیار پیش آمده است که وقتی یک روزنامه‌نگار با موضوع کار خود درگیر است، خطای موجود در متن را تشخیص ندهد.

این خطا می‌تواند غلط‌های تایپی و املایی ناخودآگاه باشد؛ می‌تواند خطای ذهنی در انتقال اطلاعاتی چون نام و سمت افراد مرتبط با موضوع باشد. حتی ممکن است گمان کند برخی اطلاعات را به خواننده داده، در حالی که آن اطلاعات از متن جاافتاده است. ممکن است برخی منابع خبری دیگر نیز از چشمش افتاده باشد که در این صورت باز هم یک ویراستار یا سردبیر می‌تواند با اشاره به آنها متن را کامل‌ و دقیق کند.

اهمیت این نکته هنگامی که روزنامه‌نگار از یک موقعیت بحرانی و هیجان‌انگیز گزارش می‌دهد افزایش می‌یابد.

۵ اصلاح غلط‌های نگارشی و تایپی

زبان رسانه‌های فارسی‌زبان، امروز بر اثر عوامل مختلف دچار آسیب‌های جدی شده است. بخشی از این مشکلات به دلیل آگاهی کم پدیدآورندگان متون خبری و گزارشی درباره زبان فارسی است. بی‌توجهی مسئولان رسانه‌ها هم به این مشکل دامن می‌زند.

بیشتر شدن تعداد رسانه‌ها و فرصت کم بازبینی، ویرایش و اصلاح نوشته‌ها، باعث می‌شود که ساختارهای زبانی نادرست ترویج ‌شود و فرهنگ نوشتاری مردم و حتی کلام روزمره آنها را به شکلی نامطلوب تغییر دهد.

اهمیت این نکته وقتی آشکارتر می‌شود که به یاد بیاوریم برخی از مردم تنها خبر و گزارش می‌خوانند و ارتباط چندانی با متن‌های ادبی ندارند. به این ترتیب اگر متن منتشر شده در یک رسانه مروج اشتباهات نگارشی و زبانی باشد، خواه ناخواه بر چگونگی به کارگیری زبان یا مهارت نوشتن عموم مردم تأثیر می‌گذارد.

با در نظر گرفتن اینکه یکی از عادی‌ترین اتفاق‌هایی که در کار روزنامه‌نگاری می‌افتد، اشتباهات تایپی و نگارشی، کاربرد «غلط‌های مصطلح» و این است که سرعت کار روزنامه‌نگاری باعث می‌شود بروز چنین اشتباهاتی اجتناب‌ناپذیر باشد، وجود یک چشم ناظر و آگاه، می‌تواند درصد این اشتباهات را پایین بیاورد و به بهتر شدن متن و روان شدن آن کمک کند و جلوی معیار شدن غلط‌های زبانی و کاربرد نادرست واژه‌ها، اصطلاحات و عبارت‌ها را بگیرد.

مشکلات یادشده پس از مدتی بر اثر تکرار و افزایش تجربه‌ها و اندوخته‌های روزنامه‌نگار، کمتر و کمتر خواهند شد و او خواهد توانست با چند دقیقه فاصله‌گیری از متن خود آن را اصلاح کند.

توجه به سه اصل ضروری به نظر می‌رسد:

الف – هر روزنامه‌نگار در مسیر فعالیت حرفه‌ای خود لازم است ضریب خطای متنی را که می‌نویسد تا آنجا که ممکن هست پایین بیاورد.

ب – وجود سردبیر، دبیر تحریریه و ویراستار به این معنا نیست که روزنامه‌نگار مطلب خود را ناکامل و به دور از کنترل اطلاعات برای یک رسانه ارسال کند.

پ- تبحر و کاردانی روزنامه‌نگار چیزی از وظیفه ویراستار و سردبیر به عنوان ناظر کم نمی‌کند: هر گزارشی لازم هست پیش از انتشار توسط یک نگاه ناظر، مرور و کنترل شود.

همچنین شاید مطالب زیر مورد پسندتان باشد...

افزودن یک دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *