روزنامه‌نگاری شهروندی و ضرورت آموزش

مهم‌ترین تفاوت روزنامه‌نگاری کلاسیک و آنلاین (مجازی) را در نحوه «تعامل با مخاطب»می‌دانند.

ارزشگذاری مخاطب در دو نوع روزنامه‌نگاری «کلاسیک» و «آنلاین»،تفاوت اساسی دارد. در گزارشگری آنلاین، فاصله یک رویداد (واقعیت) با روایت آن به کمترین حد خود می‌رسد و سرعت «واکنش مخاطب» در نقد و تحلیل روایت مورد نظر و انتقال آن به نویسنده، به حداکثر می‌رسد.

این نوع گزارشگری، قدرت بیشتری در گزارش نادیده‌های اجتماعی دارد و در آن فردیت گزارشگر (با حسی که نسبت به رویداد دارد) حرف اول را می‌زند.

به دلیل گسترش ابزارهای ارتباطی و ساده شدن روند ارائه گزارش به مخاطب به واسطه شبکه‌های اجتماعی، روند تولید خبر ساده‌تر شده است. به نحوی که می‌توان گفت روزنامه‌نگاری آنلاین، تبدیل ژورنالیسم وابسته به ژورنالیسم آزاد، کار جمعی به فردی، حرفه‌ای به غیر حرفه‌ای و استفاده از زبان ساده در روایت اتفاق‌های اجتماعی است.

رسانه‌ها در گذشته با خوانندگان خود ارتباط عمودی داشتند. امروز علاوه بر اینکه ارتباط با مخاطب افقی شده ‌است، صدای مخاطبان نیز در دنیای جدید رسانه‌ها بیشتر شنیده می‌شود.
با این تعبیر می‌توان فضای خبررسانی امروز را دموکراتیک‌تر از گذشته تعریف کرد.

شهروند – خبرنگاری، حاصل روزنامه‌نگاری آنلاین

پیشرفت‌های صورت‌گرفته در فضای روزنامه‌نگاری آنلاین، باعث به‌وجود آمدن «روزنامه‌نگاری شهروندی» هم شده؛ این اصطلاحی است که در چند سال اخیر در وب‌سایت‌های بسیار مختلف خوانده و شنیده می‌شود.

در سال‌های اخیر بسیاری از حوادث مهم دنیا از چشم شهروند – خبرنگاران روایت می‌شوند. در واقع، بسیاری از رویدادهایی که دست خبرنگاران حرفه‌ای به آنها نرسیده است، از سوی شهروند – خبرنگاران گزارش می‌شود: حوادث پنهان محیط زیستی، حوادث ناگهانی طبیعی و تروریستی و بسیاری اتفاق‌هایی که یک شهروند با داشتن یک تلفن همراه و دوربین ساده می‌تواند آن را پوشش خبری دهد.

شهروند- خبرنگاران کمتر اصول روزنامه‌نگاری را می‌شناسند و بر اساس تعاریف حاکم بر رسانه‌ها‌ «غیر حرفه‌ای» هستند و شاید نتوانند مثل یک روزنامه‌نگار حرفه‌ای بر اساس اصول صحیح، موضوعی را پوشش دهند، اما در عوض هرجا که شاهد رویدادی باشند می‌توانند آن را به ساده‌ترین روش‌ها انتقال دهند و مخاطب آنان نیز توقعی بیش از این از آنان ندارد.

به دلیل همین قابلیت، در دایره اطلاع‌رسانی، هرگاه مردم یا همان شهروند – خبرنگاران، به کمک روزنامه‌نگاران حرفه‌ای می‌آیند، امکان ارائه تصویری همه‌جانبه‌تر از یک خبر فراهم می‌شود.

صدای خوانندگان

روزنامه‌نگاری شهروندی حضور بیشتر مردم در کار روزنامه‌نگاری است؛ جریانی که از سال‌ها پیش آغاز شده است و حال جایی برای تجلی پیدا کرده است: رسانه‌های بزرگ از خبر جا می‌مانند؛ یا به دلیل خطر، یا به دلیل فاصله و گاهی به دلیل سانسور، اما شهروندان خبر را به دیگران می‌رسانند.

از نگاه فلسفی، روزنامه‌نگاری شهروندی، به مردم قدرت ویژه‌ای می‌دهد؛ آنهایی که پیش از این تنها به عنوان «مخاطب» و «شنونده» شناخته می‌شدند حالا خود سخن می‌گویند و قدرت انتخاب پیدا می‌کنند. سوژه و موضوع که پیش از این توسط دبیران و سردبیران و تحث تاثیر جریان‌های سیاسی و اقتصادی تعیین می‌شد، حالا بسیار شکننده شده و مردم خود نقطه تمرکز را تعیین می‌کنند.

روزنامه‌نگاری شهروندی انحصارشکن است. تنوع و تکثر پیام و رسانه، مهم‌ترین دستاورد این نوع روزنامه‌نگاری است. اکنون رسانه‌های بزرگ منابع ملی نامحدود دارند و دولت‌ها و احزاب سیاسی و کارتل‌های اقتصادی، دیگر حرف آخر را نمی‌زنند. می‌توان انتظار داشت که در زمان روزنامه‌نگاری شهروندی، خبری پنهان نماند.

اگر سانسور را از مهم‌ترین چالش‌های روزنامه‌نگاری حرفه‌ای بدانیم، با گسترش روزنامه‌نگاری شهروندی، بسیاری از شیوه‌های اعمال سانسور از بین می‌رود.

لایه‌های روزنامه‌نگاری شهروندی

حضور بی‌واسطه مخاطب در روزنامه‌نگاری انواع و سطوح مختلف دارد:

– درج اظهار نظر یا همان کامنت و نظر در زیر گزارش‌ها.

– انتشار لینک تولیدات رسانه‌های حرفه‌ای در شبکه‌های ارتباط جمعی و درج نقد و نظر و ایجاد فضای بحث بین خوانندگان (این اتفاق پیش از این در روزنامه‌نگاری کلاسیک ممکن نبود تا هم خوانندگان بتوانند پیرامون موضوع گزارش منتشر شده با هم بحث کنند هم نویسنده بتواند شاهد بحث‌های ناشی از انتشار گزارش خود باشد؛ هم اطلاع‌رسانی کند هم از بحث‌های تولیدشده بیاموزد).

– ارسال عکس، گزارش‌ و ویدئوهای شخصی از یک واقعه به رسانه‌های حرفه‌ای؛ به مثابه منبعی ارزشمند از شاهدان عینی در کنار خبرنگار حرفه‌ای؛ ایجاد ترکیبی از روزنامه‌نگاری شهروندی و حرفه‌ای.

– انتشار بی‌واسطه گزارش‌های فردی در شبکه‌های مختلف ارتباط جمعی.

– درج لینک وبلاگ‌های مختلف در بسیاری از رسانه‌های حرفه‌ای به مثابه ضرورت توجه به نوعی محتوای تولید شده توسط شهروندان در کنار خبرهای حرفه‌ای (گاه مخاطب ممکن است به یک وبلاگ بیش از یک رسانه بزرگ اعتماد کند).

– توجه به دیدگاه‌های مردمی و گزارش‌های شهروندی امروزه تاحدی است که وب‌ سایت‌های مستقل روزنامه‌نگاری شهروندی راه‌اندازی شده است. در این نوع از وب‌سایت‌ها، اخبار و گزارش‌ها به نحوی ویرایش می‌شوند. در عین حال برخی وب‌سایت‌های مستقل روزنامه‌نگاری شهروندی هم هستند که انتشار مطلب در آنها بدون سردبیری و ویرایش نشده است.

ویکی ژورنالیسم، در قالب ویکی نیوز و ویکی پدیا، از دیگر سطوح روزنامه نگاری شهروندی است که محتوای نامحدودی از مطالب و اخبار توسط شهروندان در آنها تولید می‌شود.

چالش‌های روزنامه‌نگاری شهروندی و ضرورت آموزش

هر نظام اجتماعی روابط، ارزش‌ها، هنجارها، عادت‌ها و تکنولوژی‌های خاص خود را به وجود می‌آورد و نهادینه می‌کند.

در کشورهایی که در آنها دریافت آزاد اطلاعات وجود ندارد، مردم به روزنامه‌نگاری شهروندی بیشتر گرایش نشان می‌دهند. نمونه این گرایش شدید را در فضای روزنامه‌نگاری ایران هم می‌توان دید؛ در فقدان رسانه‌های آزاد و مستقل، علاقه به روایت‌ آزاد شهروندان بیشتر شده است.

در روزنامه‌نگاری کلاسیک، صدای مردم و خواننده کمتر شنیده می‌شود. اغلب سردبیران رسانه‌های کاغذی یا آنلاینی که بخش نظرات مردمی فعال ندارند، برای پرکردن این جای خالی، ستونی را برای انعکاس نظرات مردم، اغلب تحت عنوان «صدای شما» و «نامه‌های شما» طراحی می‌کنند. این ستون پای ثابت اغلب رسانه‌های کلاسیک است.

در گذشته، خواننده یک متن برای اینکه نظر خود را درباره یک متن به نویسنده یا سردبیر منتقل کند، یا باید نامه‌ می‌نوشت، یا راه تماس تلفنی را انتخاب می‌کرد. به همین دلیل در اغلب رسانه‌ها کسی بود که پای تلفن می‌نشست و نظرهای مردمی را انعکاس می‌داد.

فرد منتقد در این شرایط فرصت داشت تا روی حرف خود فکر کند. او در زمان پاکنویس کردن نامه‌اش، در زمان انتظار در پای تلفن و آزاد شدن خط تماس، می‌توانست به آنچه می‌خواهد بگوید فکر کند، بر هیجان خود غلبه کند، در نگاه خود بازبینی کند و چه بسا تغییر عقیده دهد.

امروزه انتقال این نقد و نظر با سرعت بیشتری امکان‌پذیر است؛ در لحظه، بدون صرف فرصت و بازنگری در حس و نظر اولیه و تنها با یک کلیک. به همین دلیل چت، ایمیل و بخش نظرات زیر مقالات منشاء سوء تفاهم های بسیار است.

این مشکل تنها به نظرات مردمی محدود نمی‌شود و در گزارش‌های شهروندی نیز وجود دارد.

درواقع «سرعت»، «دروازه‌بانی خبر»، «نزدیکی به دید مردم» و «آزادی بیان» از مزایای روزنامه‌نگاری شهروندی است، اما در عین حال چالش‌‌هایی هم در روزنامه‌نگاری شهروندی وجود دارد که از دید روزنامه‌نگاران حرفه‌ای دور نمانده است.

این چالش‌ها را می‌توان در سرفصل‌های زیر دسته‌بندی کرد:

– صحت اخبار

– اعتبار منابع

– رعایت نشدن برخی موازین اخلاق رسانه‌ای

– رعایت حریم خصوصی

– آمیختگی اخبار و گزارش‌ با قضاوت‌های شخصی بی‌پشتوانه

– اصول حقوقی

– عدم توجه به اصول نگارشی

اینکه میلیون ها نفر از مردم عادی به شهروندان روزنامه‌نگار و شاهدان تاریخ و چشم همه انسان‌ها در جهان تبدیل شده‌اند، هم خوب است و هم بد.

در روزنامه‌نگاری حرفه‌ای، یک گزارشگر با در نظر گرفتن اصول اخلاقی و قواعد حرفه‌ای، یک واقعه را پوشش خبری می‌دهد و تلاش می‌کند بی‌طرفانه آنچه را که دیده یا شنیده است گزارش کند، اما روزنامه‌نگاری نوین شهروندی، بسیاری از آن قواعد را نقض می‌کند و زیان‌هایی دارد.

در روزنامه‌نگاری شهروندی، قوانین حرفه‌ای روزنامه‌نگاری مانند صحت اطلاعات، همه جانبه‌نگری و … همواره رعایت نمی‌شود. در مواردی، حقیقت داشتن آنچه که شخص به عنوان محتوا تولید کرده، مورد تردید است؛ هرچند روزنامه‌نگاری شهروندی امروز ابزاری قدرتمندی برای تحول اجتماعی جامعه جهانی است.

به این ترتیب این چالش خواننده یا بیننده است که تشخیص دهد چه چیز واقعی است و چه چیز نیست. چه چیز صحت دارد و چه چیز دیدگاه آن فرد است. در روزنامه‌نگاری شهروندی، این مسئولیت که بر عهده سردبیر است تا منبع را بررسی کند، بر عهده خود فرد قرار می‌گیرد و این از مهم‌ترین مشکلات ناشی از گسترش شهروند روزنامه‌نگاران است: کم شدن حساسیت در انتشار مطالب.

سرعت و سهولت انتشار مطالب همواره این احتمال را افزایش می‌دهد که برخی از اصول روزنامه‌نگاری مانند اصالت خبر و قابل اعتماد بودن منابع قربانی شوند. در چنین شرایطی، رعایت نشدن اصول نگارشی، شاید یکی از پیش‌پا افتاده‌ترین چالش‌ها بر سر انتشار اخبار تهیه شده توسط شهروند روزنامه‌نگاران باشد.

شکسته شدن جایگاه سردبیری و نظارت، در عین مزایایی که برای از بین بردن انحصار و غلبه نهادهای قدرت دارد، می‌تواند باعث پایین آمدن استانداردهای روزنامه‌نگاری شود.

مشکلات حقوقی هم از دیگر چالش‌‌هایی است که ممکن است شهروند – روزنامه‌نگاران بدون ارائه آموزش‌های لازم با آن روبه‌رو شوند.

با وجود چنین چالش‌هایی، رسانه‌های بزرگ جهان روز به روز به شهروند خبرنگاران بیشتر اهمیت می‌دهند. همزمان، مردم هم تلاش می‌کنند مجرای انتقال اطلاعات را بازتر کنند. این روند دو جانبه، باعث توجه و تمرکز بیشتر بر آموزش روزنامه‌نگاری آنلاین به روزنامه‌نگاران تازه‌کار و آموزش شهروند- روزنامه‌نگاران شده است به نحوی که اعلب رسانه‌های حرفه‌ای تلاش می‌کنند گروهی از شهروندان علاقه‌مند را برای تبدیل شدن به شهروند خبرنگاران حرفه‌ای آموزش دهند و حتی برای این کار بخش‌هایی را در وب‌سایت‌های خود برای انتشار این گونه آثار اختصاص می‌دهند.

درباره لزوم آموزش شهروندخبرنگاران می‌توان دو دیدگاه داشت:

– تربیت روزنامه‌نگاران حرفه‌ای

– توجه بیشتر شهروند – روزنامه‌‌نگاران به اصول پایه‌ای خبرنویسی.

در عین حال این پرسش همچنان مطرح است: آیا ما حق داریم به هر علت شهروندان را از نقل مشاهده خود از جهان واقعی منع کنیم؟ آیا اصولا شهروند خبرنگاران باید به ملاک‌ها و معیارهای روزنامه‌نگاران حرفه‌ای پایبند باشند؟

همچنین شاید مطالب زیر مورد پسندتان باشد...

افزودن یک دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *