استفاده از فرهنگ لغت؛ ضرورت روزنامه‌نگاری

بسیاری از روزنامه‌نگاران و نویسندگان به اصطلاح «کارکشته» و «حرفه‌ای»، عادت‌هایی در کار دارند که توجه به آنها می‌تواند برای دانشجویان رشته روزنامه‌نگاری مفید باشد.

یکی از این عادت‌ها مراجعه مدام به «فرهنگ لغت» است؛ برای یافتن معنا یا معناهای یک واژه؛ و هم املا (شیوه نگارش)، تلفظ و طبقه‌بندی دستوری آن .

این عادت حرفه‌ای، نشان می‌دهد سر و کار داشتن هر روزه یک روزنامه‌نگار حرفه‌ای با کلمه، به معنای این نیست که دانش وی در حوزه زبان – و در اینجا زبان فارسی – به حد اعلای خود رسیده است و اشتباه نمی‌کند و هیچ‌وقت غلط املایی ندارد.

دانش زبان، حد و مرز انتهایی ندارد و فرد علاقه‌مند می‌تواند همواره در این عرصه به جست‌وجو ادامه بدهد.

در حال حاضر و با گسترش رسانه‌های آنلاین، میزان غلط‌های «املایی» در گزارش/خبرهای «نوشتاری» و «آوایی» در گزارش‌های «رادیویی» افزایش یافته است. در پیوند با همین مشکل نیز هست که به‌کارگیری فرهنگ لغت به عنوان یکی از راه حل‌های موجود، ضروری به‌نظر می‌رسد.

«تسلط بر زبان»، «توجه به نثر و لحن» و «درست نویسی و درست‌خوانی»، بستر کار یک روزنامه‌نگار است و جزو پیش دانش‌های او در عرصه‌های مختلف اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اقتصادی به شمار می‌رود.

در نبود این پیش‌دانش، «شتاب تولید و انتشار خبر در رسانه‌های آنلاین» و «خاصیت واکنشی بودن کار روزنامه‌نگار نسبت به رویدادهای مختلف»، باعث می‌شود میزان غلط‌های املایی در متن افزایش یابد.

به عبارت دیگر، در رسانه‌های آنلاین، فرصتی که نویسنده برای تولید خبر می‌گذارد، از فرصتی که برای جلوه و نمایش، مرور کامنت‌ها و لایک‌های آن می‌گذارد، کمتر است.

با گسترش رسانه‌های آنلاین، شتاب انتشار اطلاعات افزایش یافته است و در این «سرعت انتقال» و «گردش پیام»، «توقع مخاطب» کمتر پرورش پیدا کرده و برخورد ساده‌انگارانه با متن خبری افزایش یافته است. افزایش غلط‌های ساختاری، دستوری و املایی در گزارش‌های خبری ازجمله عوارض این ساده‌انگاری هستند.

از اینرو روزنامه‌نگاری که کار خود را – صرف نظر از موارد استثنائی- با کار خبری و بدون پیش‌دانش ادبی یا با شبکه‌های روابط اجتماعی مانند فیس‌بوک و وبلاگ آغاز کرده است، آسیب‌پذیرتر به نظر می‌رسد.

در چنین شرایطی، کاهش غلط‌های موجود در رسانه‌های آنلاین فارسی‌زبان، نیاز به یک حرکت گام به گام دارد.

گام نخست، «درک مشکل» یادشده است. بر اساس تجربه بسیاری از ویراستاران رسانه‌های حرفه‌ای، در بسیاری مواقع نویسنده اصلاً حساسیتی در این زمینه ندارد و آگاه به مشکلات موجود در مطالب خود نیست.

پس از درک مشکل و اهمیت پاکیزه‌نویسی است که می‌توان به راه حل‌های بهبود کیفی کار روزنامه‌نگاری فکر کرد. یکی از این راه‌ها «استفاده از فرهنگ لغت» و «جست و جو برای یافتن شکل درست کلمات» است.

دیروزِ روزنامه‌نگاری

در گذشته‌ای نه چندان دور که روزنامه‌ها و هفته‌نامه‌ها تنها به صورت چاپی منتشر می‌شدند، اصولی بر کار روزنامه‌نگاری حاکم بود که «تا حدی» از میزان خطاهای دستور زبانی و املایی مطالب منتشر شده می‌کاست.

روزنامه‌نگار یا در تحریریه یک روزنامه‌ کار می‌کرد و ساعاتی مشخص از روز را با کار و تبادل نظر با همکاران خود می‌گذراند، یا نویسنده آزاد بود و هر از چندگاه، به دفتر روزنامه سر می‌زد و آنچه می‌نوشت را به دست دبیر بخش می‌رساند تا پس از تائید در فرآیند انتشار قرار بگیرد.

در هر دو شکل، نویسنده به دلیل «رابطه چهره به چهره» با «دبیر بخش» و سپس «دبیر تحریریه»، تلاش می‌کرد تا مطلبی پاکیزه را به دست آنان برساند و در نهایت با تائید سردبیر روبه‌رو شود و فردا مطلب منتشر شده خود را در صفحه روزنامه ببیند.

در رسانه‌های چاپی، ویرایش و اصلاحات مورد نیاز مطلب، به طور مستقیم روی دست‌نوشته گزارشگر اجرا می‌شد. به این ترتیب نویسنده از «یک آموزش غیر مستقیم» برای بهبود کیفی کار خود برخوردار می‌شد.

از سوی دیگر وجود همکاران دو حوزه «تایپ» (و در زمان‌های دورتر حروفچینی) و «نمونه‌خوانی» (کسانی که پس از تایپ متون مربوط به رسانه‌، آن را با نسخه اصل تطبیق می‌دهند) هم کمک‌کننده بود. بخش تایپ و صفحه‌آرایی همیشه در مقابل غلط‌گیری چندباره مطالب و (در نتیجه افزایش میزان کارشان) توسط نویسنده‌ها مقاومت می‌کردند و «داستان قهر و آشتی‌شان با اعضای تحریریه» به دلیل این غلط‌گیری‌های چندباره، محدود به این روزنامه و آن روزنامه نمی‌شد.

روزنامه‌نگار در مجموعه‌ای این‌چنین تلاش می‌کرد تا «مواظب» نوشته‌اش باشد و آن را پیش از انتشار چندبار بخواند تا پاکیزه باشد. در آن دوره می‌گفتند: طوری مطلب را برای خودت بخوان که صدایت را بشنوی و متوجه مشکلات لحنی و نوشتاری‌ات بشوی.

دورکاری؛ مزایا و معایب

با نفوذ و گسترش اینترنت و رسانه‌های آنلاین، در حال حاضر بسیاری از نویسندگان آزاد، نه در رسانه‌های چاپی که در رسانه‌های آنلاین کار می‌کنند.

در این روش، نویسنده به جای اینکه برای تحویل گزارش‌ خود به دفتر روزنامه سر بزند، اغلب دورکاری می‌کند و از هر نقطه جهان که باشد مطلب خود را تنها با فشار یک دکمه به دست رسانه مورد نظر خود می‌رساند.

رسانه‌های آنلاین را می‌توان به دو شکل کلی «حرفه‌ای» و «غیر حرفه‌ای» تقسیم کرد:

رسانه‌ای غیر حرفه‌ای بیشتر متکی بر فرد هستند و شمارشان در قیاس با رسانه‌های حرفه‌ای، بسیار است.

شبکه اینترنت به فرد اجازه می‌دهد تا اراده خود را برای راه‌اندازی یک رسانه فردی گاه حتی بدون برخورداری از مهارت‌های لازم در حوزه روزنامه‌نگاری متحقق کند. بسیاری از گردانندگان این رسانه‌ها از تجربه کافی برای «ویرایش زبان و لحن مطالب دریافتی» و «کنترل صحت اطلاعات» آنها برخوردار نیستند.

عدم مدیریت یا کمبود بودجه نیز در بسیاری از این رسانه‌ها، جایی برای استفاده از ویراستار باقی نمی‌گذارد.

 

شماری از نویسندگان آزاد نیز ممکن است مدت‌ها در یک رسانه‌ حرفه‌ای کار کنند که دبیر بخش، دبیر تحریریه و سردبیر دارد، اما کمتر او را ببینند. این روزنامه‌نگار می‌تواند سال‌ها درای ارتباط پیوسته با یک رسانه باشد، ولی فرصتی پیش نیاید که همکار خود را ببیند. این اتفاق به ویژه در رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از ایران به شدت اتفاق می‌افتد.

در چنین فضایی، «اضطراب درونی» از انتقاد نخستین خوانندگان مطلب تحت عنوان «دبیر بخش»، «دبیر تحریریه» و «سردبیر»، آن‌هم در «فضای گاه رقابتی تحریریه»، جای خود را تنها به نامه‌نگاری‌های کوتاه و شتابزده می‌دهد که همیشه حق مطلب را نیز درباره مشکلات موجود در متن ادا نمی‌کند.

طرح مشکلات نوشتاری نویسندگان در روزنامه‌نگاری آنلاین، وقت‌گیر و در بسیاری مواقع ناموثر است. دیگر خبری از خط کشیدن روی کلمه نادرست و درج کلمه درست در بالای آن روی دست‌نوشته گزارشگر نیست. گاه دبیر بخش، با بهره‌گیری از تکنیک‌های موجود در تایپ کامپیوتری، غلط‌های متن، «آنچه پیش از این بوده» و «آنچه جایگزین شده» است را علامت می‌زند تا نویسنده ببیند. در این روش نیز به دلیل حضور عینی تکنیک، نوعی فاصله‌گذاری در «درک بی‌واسطه مشکلات موجود در متن» بین خواننده و مطلب پیش می‌آید و آن تاثیر آموزشی پیشین شکل نمی‌گیرد.

این روش نیز به دلیل شتاب موجود در کار خبری کمتر می‌تواند در روزنامه‌نگاری آنلاین به طور مستمر اجرا شود، مگر در برخی مطالب تحلیلی که در حاشیه کار خبری در رسانه‌ها منتشر می‌شوند.

در چنین شرایطی، به دلیل اینکه تغییرات ویرایشی برخلاف گذشته عینی نیستند، بسیاری از نویسندگان وقتی خبر یا گزارش‌شان منتشر می‌شود، کمتر متوجه تغییرات ویرایشی مطلب خود می‌شوند و کمتر در این زمینه کنجکاو هستند. به عنوان نمونه ممکن است «مواجهه» را «مواجه» و غلغلک را «قلقلک» بنویسند و حتی از اصلاح آن باخبر نشوند. به همین دلیل این اتفاق افتاده که روزنامه‌نگاری سال‌ها با یک رسانه آنلاین کار کرده و همواره کلمه یا کلماتی را غلط نوشته است.

به این ترتیب در رسانه‌های آنلاین، کمتر ویرایش مطالب گزارشی جنبه آموزنده پیدا می‌کند؛ مگر اینکه روزنامه‌نگار از حساسیت لازم نسبت به مسئله برخوردار باشد.

درباره رسانه‌های آنلاین فارسی‌زبان در داخل ایران نیز نظارت بر کار خبرنگاران بیش‌تر بر مبنای سانسور پیش می‌رود، تا بر اساس نظارت کیفی و حذف ضعف‌ها و برجسته‌سازی قوت‌ها.

در کنار «کمبود بودجه»، «کمبود نیروی انسانی برای کنترل کیفی مطالب گزارشی و خبری»، «نبود حساسیت لازم در زمینه پاکیزه‌نویسی هم از سوی برخی از مدیران رسانه‌ها و هم برخی روزنامه‌نگاران» و هم «موانع رابطه فعال و انتقادی بین همکاران روزنامه‌نگار»، ملاحظه دیگری نیز وجود دارد: روزنامه‌نگار فارسی‌زبان، گاه به دلیل عدم امنیت حرفه‌ای و اقتصادی، مجبور می‌شود برای تامین حداقل‌های زندگی در چند رسانه بنویسد. این مسئله ممکن است بر کیفیت کار او تاثیر بگذارد و معمولاً اولین جایی که این تاثیر خودش را نشان می‌دهد در شکل و شمایل اثر است تا جایی که ممکن است حتی فرصتی برای تصحیح غلط‌های املایی و انشایی دست ندهد.

مجموعه این شرایط، می‌تواند بر انگیزه‌ کار یک روزنامه‌نگار تاثیر بگذارد و او را از فردی دقیق و مراقب، به خبرنگاری سطحی و معمولی تبدیل کند که نسبت به غلط‌های موجود در گزارش خود بی‌توجه است.

چند راهکار

در صورتی که نویسنده علاقه‌مند باشد تا زبانی پاکیزه در کار گزارشی خود داشته باشد چند راه ساده گام به گام وجود دارد که یکی از آنها توجه به درست‌نویسی و املای دقیق کلمات است. فرهنگ لغت در این زمینه به ما کمک می‌کند.

۱- همیشه یک فرهنگ لغت در دسترس داشته باشید تا هر گاه به کاربرد دقیق کلمه‌ و اصطلاحی «شک» کرد به آن نگاه کند. در صورتی که در سفر هستید و کتاب فرهنگ لغت را در دسترس خود ندارید از فرهنگ لغت‌های آنلاین غافل نشوید. در صورت امکان اگر معنای کلمه‌ای را ندانستید حتماً آن را در رسانه‌های مختلف و معتبر جست و جو کنید و بعد آن را در گزارش خود بیاورید. حتی اگر در نقل قول فردی باشد که در گزارش خود از سخنان او استفاده کرده‌اید.

به عنوان مثال اگر روزنامه‌نگار به کلمه «تهاتر» برخورد می‌کند که اصطلاحی اقتصادی است و برای خواننده متوسط ناآشنا با زبان اقتصادی ملموس نیست، بهتر است بار نخست با جست و جو، معنای دقیق آن را در پرانتز بنویسد (داد و ستد کالا) و بعد در سراسر خبر از اصطلاح معادل استفاده کند.

مزیت در دسترس بودن اینترنت یکی هم این است که این روزها فرهنگ‌نامه‌های مشهور اغلب نسخه آنلاین هم دارند و به این ترتیب می‌توان به سرعت به این فرهنگ‌ها دسترسی پیدا کرد. با استفاده از این فرهنگ‌ها، حتی می‌توان معنی یک لغت را در چند فرهنگ دید و معنی و املای درست آن را بررسی و مقایسه کرد.

اگر اینترنت هم در دسترس نباشد، می‌توان از نسخه‌های الکترونیک فرهنگ‌های لغت استفاده کرد که روی یک سی دی یا دی وی دی، حجم بزرگی از کتاب‌ها را جمع کرده‌اند و استفاده از آنها بسیار آسان است.

۲- روزنامه‌نگار لازم است غلط‌های مصطلح را شناسایی و دقت کند که آیا گزارش خود را از آنها پاک کرده است یا خیر. استفاده مرتب از فرهنگ لغت، شک مثبت برای ارتقای دانش زبانی‌ را در فرد روزنامه‌نگار تقویت می‌کند.

۳- فرهنگ لغت برای روزنامه‌نگاری که پاکیزه‌نویسی برایش مهم است فقط به دلیل کنترل کلمات ناآشنای منابع خبری نیست. روزنامه‌نگار برای اینکه زبان نوشتارش خشک نشود نمی‌تواند به گنجینه ادبیات فارسی و بی‌اعتنا باشد. لازم است روزنامه‌نگار با مطالعه آثار ادبی (شعر و داستان) هم دانش و حساسیت زبانی خود را بالا ببرد و هم طراوت نثر خود را حفظ کند. تنها مطالعه مطالب منتشر شده در روزنامه‌ها لزوماً برای جلای زبان و لحن روزنامه‌نگار موثر نیست. مطالعه مدام آثار ادبی نیز استفاده از فرهنگ لغت را ضروری می‌کند.

۴- روزنامه‌نگاری نوعی از خدمات‌ است. در این نوع خدمات، پیام و خبر است که ارائه می‌شود. در همه عرصه‌های خدماتی لازم است «احترام مخاطب» در نظر گرفته شود. چه او آگاه بر این احترام باشد چه نباشد و به آن توجه بکند یا نکند. در کار روزنامه‌نگاری «استفاده از ادبیات و زبان مناسب»، احترام به گیرنده خدمات ما به عنوان روزنامه‌نگار است. پرهیز از غلط املایی در رابطه بین روزنامه‌نگار و مخاطب، نشانه «سرویس‌دهی خوب و با کیفیت» است. وجود یک فرهنگ لغت همیشه در دسترس، به این سرویس‌دهی مناسب کمک می‌کند.

۵- بیش‌ترین ارتباط مردم بیش از آنکه با کتاب و متون آموزشی باشد، با رسانه‌هاست. به همین دلیل یک روزنامه‌نگار با انتخاب زبان پاکیزه و بی‌غلط، بر مخاطب، فرهنگ زبانی و میزان دانسته‌های او تاثیر می‌گذارد. استفاده از یک فرهنگ لغت معتبر کمک می‌کند تا در گسترش زبان پاکیزه موثرتر عمل کنیم.

همچنین شاید مطالب زیر مورد پسندتان باشد...

افزودن یک دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *