رشد شرکت های هرمی در افغانستان؛ دامنگیر آینده جوانان یا بازی بزرگ با سرنوشت کشور

شاید صابون شركت‌های هرمی به تن شما یا افراد خانواده، دوستان، آشنایان و فامیل خورده باشد و پس از مدتی فعالیت پر امید در آن، نه‌تنها سودی كسب نكرده‌اید و رویاهایتان جامه عمل نپوشیده است، بلكه تمامـ یا بخشی از سرمایه خود را نیز از دست داده‌اید؛ اما بدانید این مساله مختص شمایی كه در افغانستان هستید و احتمالـا به خاطر مشكلـات و موانعی كه در راه كسب و كار عادی و سالمـ وجود دارد یا در مواردی كسب سود هنگفت یك شبه بوده‌اید، نیست.

معضل شركت‌هـای هرمی سالهاست كه دغدغه بزرگ اقتصاد و تجارت دنیا به شمار می‌رود. چرا كه در اقصا نقاط كره خاكی از اروپا گرفته تا آسیا و استرالیا و افریقا، شركت‌هـای هرمی تحت لوای شبكه‌هـای قانونی بازاریابی به فعالیت مشغولند و سالـانه ده‌ها هزار نفر را می‌فریبند.

به تبع این مساله، پولیس قضایی یا مالی كشورها نیز با به روز كردن مداومـ اطلـاعات خود در پی كشف ترفندها یا شیوه‌های مخفی شدن شركت‌های هرمی در قالب شبكه‌های نوین بازاریابی است؛ اما تنوع و گستردگی علمـ بازاریابی و اضافه شدن میتود‌های جدید كه عبارت از بازاریابی الكترونیك یا انترنتی یا بازاریابی شبكه‌ای است، ریشه‌كن كردن این پدیده را دشوار كرده است؛ چراكه با كشف هر شبكه جدید و متلـاشی كردن آن، شبكه‌های جدیدتر با ترمیمـ ایرادهایی كه باعث آشكار شدن فعالیت شركت‌ هرمی می‌شود، شكل می‌گیرند.

در این روزها در افغانستان شرکتی به نامـ‌هـای مختلف  یا همان پانزی تیتان که فعالیت شان در سالهای ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۳ در کشورهای مختلف از جمله ایران،روسیه، ترکیه و بطور مطلق در کشورهای اروپایی و امریکا بطورقانونی ممنوع شده بود بطور غیر رسمی توسط کلـاه برداران ایرانی و ترکی در بین جوانان بعنوان یک شرکت بین المللی بازاریابی شبکه‌ای به فعالیت آغاز گردید است.

در آخرین گزارشات شرکت‌هـای هرمی  حدود بیست وپنچ هزاراز جوانان افغان به مبلغ هفتصدو پنجاه هزار دالر را صرف بخاطر خرید محصول ایشان به بهانه ورود به سیستمـ در مقابل خریداری محصول ناچیز و غیر مفید واقعی سرمایه‌هـای ملی این کشور بدینوسیله به جیب کلـاه برداران ایرانی و ترکی وسایر که در این شرکت گویا سوپر وایزر یا توزیع کننده محصول و تقاوت شده گان اند میرود.

می‌توان قضاوت كرد كه پدید آمدن شركت‌های هرمی در جهان همزمان با تولد بازاریابی شبكه‌ای بوده است. مفهومـ بازاریابی شبكه‌ای سابقه‌ای تقریبا ۷۰ ساله دارد. از دهه ۳۰ میلـادی، بازاریابی شبكه‌ای در امریکا شكل گرفت و اكنون با تحول در شیوه‌ها و ساختارها به زبان مشترك تجارت تبدیل شده است.

در حال حاضر بیش از ۳ هزار شركت در جهان در حوزه بازاریابی شبكه‌ای فعالیت می‌كنند و بیش از ۴۴ میلیون نفر در این نوع شبكه‌ها مشغول به كار هستند. درآمد شركت‌های بازاریابی شبكه‌ای در سال ۲۰۰۳ بیش از ۸۰ میلیارد دالر بوده است.

فعالیت شركت‌های هرمی رابطه بسیار نزدیكی با شركت‌های بازاریابی شبكه‌ای دارد و اكنون بیشتر شركت‌های هرمی در پوشش این شركت‌ها در افغانستان آغاز به فعالیت کرده اند. البته شاید از جهاتی فعالیت شركت‌های هرمی و بازاریابی شبكه‌ای با یكدیگر مرتبط باشند، اما در واقع چنین نیست، چراكه شركت‌های قانونی بازاریابی شبكه‌ای اقدامـ به بازاریابی برای فروش كالـا از طریق نمایندگی‌هایی كه عضو شبكه بازاریابی هستند به مشتری می‌كنند.

در واقع به هر مقدار كه مشتری پول داده، كالـایش را دریافت می‌كند، اما در شركت‌های هرمی، كالـا یا پورسانت یا پاداش و هر اسمـ دیگری كه می‌خواهید برایش بگذارید، برای تعداد محدودی از اعضا موجود است و دیگر فعالـان شبكه بلیت یا امتیاز یا كارتی در دست دارند كه نمی‌دانند باید با آن چه كنند، جز این‌كه خریدار جدیدی برای آن بیابند. درست مانند زمانی كه خودشان خریدار قبلی آن كارت بوده‌اند.

این چنین است كه تجارت دنیا بویژه در حوزه تجارت الكترونیك با معضل شركت‌های هرمی روبه‌روست و دائمـ در حال دست و پنجه نرمـ كردن شگردهای مخفی شدن آنهاست.

شاید كسی بدرستی نداند نخستین شركت هرمی در جهان كی و كجا متولد شد. با این حال یكی از قدیمی‌ترین‌ نمونه‌هایی كه برای این مساله در دست است بر خلـاف تصور، مربوط به اقتصاد آزاد اروپا و امریکا نیست، بلكه به پیش از دوران شوروی كمونیستی و اقتصاد بسته و اشتراكی‌اش باز می‌گردد. براساس نوشته‌هایی كه از پرلمان، ریاضیدان روسی بر جای مانده است در روسیه در سال‌های قبل از حكومت شوروی، كسانی بودند كه برای فروش كالـاهای خود دست به اقدامات ویژه‌ای می‌زدند.

آنها كار خود را از اینجا آغاز می‌كردند كه مثلـا در روزنامه‌ها و مجله‌های پرتیراژ آگهی می‌‌دادند دوچرخه با ۱۰ روبل! ‌هر كس می‌تواند با پرداخت ۱۰ روبل مالك دوچرخه شود. به جای ۵۰ روبل فقط ۱۰ روبل! شرایط خرید به طور مجانی در اختیار شما گذاشته می‌شود.

اما برای متقاضیان در مقابل ۱۰ روبلی كه پرداخت می‌كردند، دوچرخه‌ای فرستاده نمی‌شد،‌ بلكه ۴ بلیت به آنها داده می‌شد كه هریك از آنها را به یكی از آشنایان خود می‌فروختند و ۴۰ روبل باقیمانده به این ترتیب جمع می‌شد و باید به موسسه تحویل داده می‌شد تا دوچرخه برای آنها فرستاده شود؛ البته واقعا قیمت دوچرخه برای خریدار ۱۰ روبل تمامـ می‌شد، زیرا ۴۰ روبل بقیه را او از جیب خود نپرداخته بود.

مساله اینجاست كه یك نفر صاحب دوچرخه شده،‌ اما ۴ نفر دیگر فقط بلیت‌هایی در دست داشتند كه نمی‌دانستند با آن چه كنند. تنها راه فروش بلیت‌ها به اشخاص دیگر با هدف یا پس گرفتن ۱۰ روبل از جیب رفته یا تصاحب دوچرخه در رویا بود! در نتیجه می‌توان قضاوت كرد كه افتخار اولین نوع شركت هرمی كلـاهبردار كه پول را از ۱۰۰ درصد جمعیت دریافت و كالـا را به ۲۰درصد تحویل می‌دهد با سابقه یك قرنی‌اش در اختیار روسیه تزاری است!
البته مدت زیادی نگذشت كه اسامی متنوع و بسیار زیادی به فهرست شركت‌های هرمی بین‌المللی اضافه شد كه نامـ برخی از آنها در افغانستان روبه  آشنایی است و بعضی دیگر ناآشنا به نظر می‌رسند: گلدكوئست، مگاهولدینگز، پنتاگونا، مای سون دیاموندز، گلدبیز، ‌ای.بی.ال، گلدماین، گلدبست، شای نینگ، بیگ ردفریو، بیزنت، ویژن مركاند، استیرامـ و غیره.

شركت‌های هرمی مخل تجارت جهانی و بازاریابی سالمـ هستند، بنابراین كشورهای مختلف از دیرباز قوانین و ابزارهای مختلفی برای مقابله با آن به كار بسته‌اند. اثرات مخرب این شركت‌ها تا بدانجاست كه مشكلـات فراوان اقتصادی و حتی سیاسی، فرهنگی و امنیتی برای كشورهای مختلف دنیا ایجاد كرده‌اند.

به عنوان مثال در كشوری چون آلبانی طی سال‌های ۱۹۹۵ تا ۱۹۹۸، تجربیات تلخی از گسترش و رشد بی‌رویه شركت‌های هرمی بر جای مانده كه سقوط دولت، استعفای رئیس‌جمهور، انحلـال مجلس و كشته شدن حدود ۲ هزار نفر در جریان درگیری‌ها و ناامنی‌های ناشی از فروپاشی این طرح‌ها از جمله آن است.

فعالیت گسترده شركت‌های هرمی در آلبانی سبب شد بیش از ۵۰ نامه از سوی بانك جهانی و صندوق بین‌المللی پول به دولتمردان این كشور ارسال شود مبنی بر این كه ادامه فعالیت چنین شركت‌هایی منجر به ورشكستگی اقتصاد آن كشور خواهد شد، چرا كه مردمـ با استقراض از بانك‌ها به عضویت این شبكه‌ها درمی‌آیند.

متاسفانه این اتفاق در سال ۱۹۹۷ افتاد و با اشباع شدن بازار آلبانی، دولت با بحران مواجه و ساقط شد. براساس آمارهای رسمی حجمـ بدهی طرح‌های هرمی در زمان اوج خود در این كشور تقریبا برابر با نیمی از تولید ناخالص داخلی كشور بوده و نزدیك به دوسومـ مردمـ این كشور در این طرح‌ها سرمایه‌گذاری كرده بودند. اما با روشن شدن ماهیت این شركت‌ها یك جنگ داخلی در كشور درگرفت و قربانیان بسیاری برجای گذاشت.

شركت‌های هرمی روی سیستمـ بانكداری بورس، تجارت بازار، خرده فروشی و همچنین امنیت اجتماعی سیاسی و حتی اخلـاقی تاثیر می‌گذارند این گزارش می‌افزاید: مورد دیگر مربوط به كشور نپال است.

بیش از ۱۵ هزار نفر از مردمـ نپال كه بیش از ۶۴ هزار روپیه برای خرید سكه‌های طلـای شركت گلدكوئست پرداخت كرده بودند، حداقل بیش از نیمی از سرمایه خود را از دست دادند. این موضوع باعث بروز اعتراضات در ۵ شهر اصلی این كشور شد و سرانجامـ به قیمت از دست رفتن میلیون‌ها روپیه دارایی مردمـ فقیر این كشور فروكش كرد. این غائله در كشور بوتان و هند نیز تكرار شد.

راه ورود و حیله شركت‌های هرمی و از جمله گلدكوئست به این كشورها سوءاستفاده و تحریف مجوز بانك مركزی این كشورها بوده است. ظاهرا یكی از شگردهای این شركت‌های هرمی كه مثلـا سكه طلـا تولید می‌كنند این است كه ضرب بخشی از سكه‌های طلـا را به بانك مركزی كشور هدف سپرده و در مقابل مجوزی از وی دریافت می‌كنند.

اما این مجوز، مجوز فعالیت شركت هرمی نیست بلكه فقط گارانتی اصل بودن سكه‌های طلـایی است كه بانك ضرب كرده. اما شركت هرمی با تحریف مجوز این گونه وانمود می‌كند كه بانك مركزی بوتان و هند این شركت را تایید كرده و این موضوع روزنه‌ای برای ورود به بازار مالی این كشورها فراهمـ می‌كند. مورد كلمبیا و روسیه نیز در نوع خود جالب است.

در كلمبیا یك شركت هرمی به نامـ وی.امـ.جی با ادعای پرداخت سود سالـانه ۱۵۰ درصد توانست حدود ۳ میلیون نفر از مردمـ این كشور را جذب كند. اما با اشباع بازار، اعتراضات مردمی در سطح وسیعی به وقوع پیوست.
به طوری كه در ماه قوس ۸۷ آشوب‌های خیابانی در این كشور موجب وارد آمدن خسارات زیادی به اماكن و تاسیسات دولتی و خصوصی شد. براساس گزارش دولت كلمبیا، فعالیت این شركت هرمی علـاوه بر كلـاهبرداری ۲۰۰ میلیون دلـاری از مردمـ، موجب وارد آمدن یك میلیارد دلـار خسارت به اقتصاد آن كشور شد.

اما روسیه یكی از بزرگ‌ترین قربانیان شركت‌های هرمی بوده است كه باعث درگیر شدن ۲ میلیون نفر، بدهكاری ۵/۱ میلیارد دلـاری و خودكشی دست‌كمـ ۵۰ نفر از خسارت‌دیدگان شده است. ماجرا از تاسیس یك شركت هرمی در سال ۱۹۸۹ با عنوان امـ.امـ.امـ كه مخفف نامـ خانوادگی بنیانگذاران آن و در راس آن شخصی به نامـ سرگئی ماوردی بود، آغاز شد.

این شركت با راه اندازی تبلیغات جذاب تلویزیونی و طرح‌هـای تبلیغاتی، شروع كرد به جمع آوری سرمایه از سرمایه گذاران خصوصی با بازپرداخت سالـانه ۱۰ برابر سرمایه. این مساله باعث شد بین ۲ تا ۵ میلیون نفر در این شركت سرمایه گذاری كنند.

اما عمر این شركت با اشباع بازار و همچنین بازی‌های سیاسی به پایان رسید و نمایندگی رئیس شركت در دومای روسیه نیز نتوانست از ضررها جلوگیری كند. سرانجامـ سرگئی ماوردی در امریکا و در حالی كه توسط جمعی از مامورین ویژه سابق خود محافظت می‌شد، در آپارتمانش دستگیر شد.

نوشته و تحقیق: خلیل الرحمن سلحشور
نوشته و تحقیق: خلیل الرحمن سلحشور

فروپاشی امـ.امـ.امـ تاثیر بسیار بدی بر بازار سهامـ روسیه گذاشت و موجب بدبینی و سلب اعتماد مردمـ از بازارهای سهامـ شد. محبوبیت و سپس فروپاشی غیرقابل اجتناب امـ.امـ.امـ كه سرنوشت تمامـ دسیسه‌های هرمی است، به این منجر شد كه بازار سهامـ و سیستمـ بانكی روسیه به مدت یك دهه بدون پیشرفت باقی بماند.

شركت‌های هرمی چون به طور مستقیمـ با مردمـ و بطن اجتماع سروكار دارند، می‌توانند اثرات مخربی در كشور بر جای بگذارند. آنها روی سیستمـ بانكداری، بورس، تجارت،دامین و وب سایت،  بازار، خرده فروشی و همچنین امنیت اجتماعی، سیاسی و حتی اخلـاقی تاثیر می‌گذارند. چرا كه بحران را آغاز كرده و آن را گسترش می‌دهند.

به همین سبب كشورهای پیشرفته و در راس آن ایالـات متحده قوانین سخت و غیرقابل اغماضی را برای شناسایی و برخورد با شركت‌های هرمی وضع كرده‌اند و به طور مداومـ شركت‌های بازاریابی را زیر نظر دارند تا مبادا حین فعالیت خود به جای فروش سالمـ كالـا و خدمات به عضوگیری هرمی رو بیاورند. چرا كه می‌دانند رشد شركت هرمی یعنی بازی با سرنوشت كشور.

در امریکا فعالیت شركت‌های بازاریابی شبكه‌ای تحت نظارت دائمـ وزارت عدلیه  قرار دارد و به محض این كه یك شركت بازاریابی شبكه‌ای از مسیر خود خارج شد و به طرح هرمی روی آورد، فعالیت آن ممنوع شده و تمامـ شركت‌كنندگان در این طرح بازداشت و با‌ آنها برخورد قانونی صورت می‌گیرد. حداقل مجازات آن نیز سنگین است: ۵ هزار دلـار جریمه و ۵ سال زندان.

قوانین این كشور در برخورد با شركت‌های هرمی آنقدر سخت است كه كمیسیون تجارت فدرال ایالـات متحده حتی اجازه بازاریابی بیشتر از یك سطح را نمی‌دهد تا مبادا كار به تشكیل هرمـ بكشد. این مساله اهمیت و حساسیت خطر شركت‌های هرمی را در تمامـ دنیا و افغانستان نمایان می‌سازد.

شركت‌های هرمی انگل جدایی ناپذیر علمـ بازاریابی و تجارت الكترونیك هستند كه با پیشرفت تجارت و پیچیده شدن روش‌ها، حقه‌های این شركت‌ها نیز پیچیده‌تر می‌شود.

به نظرمـ در دنیا كامل‌ترین قوانین و كامل‌ترین مبارزه و تجربیات لـازمـ برای برخورد با شركت‌های هرمی را ایالـات متحده دارد. ما در افغانستان قوانین خاصی در این باره نداریمـ و همچنان سطح آموزش در این باره هنوز رشدنکرده ویا  بسیار پایین و قابلیت‌های فنی برای مبارزه با شركت‌های هرمی وجود ندارد.

ما در حال پیوستن به سازمان تجارت جهانی هستیمـ و با این عضویت و باز شدن درهای كشور و حذف سیاست تعرفه‌ای در بسیاری از كالـاها، رقابت شدیدی مبتنی بر فروش كالـا در بازار تازه باز شده افغانستان شكل خواهد گرفت و به تبع آن شركت‌های هرمی در قالب شركت‌های بازاریابی فعالیت خود را صد چندان خواهند كرد. لذا دولت جمهوری اسلـامی افغانستان با توجه به فقر اقتصادی و كمبود شدید آگاهی باید ابزار مقابله با شركت‌های هرمی را توسعه بخشند و از تجربیات تلخ دنیا درس بگیرند.

همچنین شاید مطالب زیر مورد پسندتان باشد...

افزودن یک دیدگاه

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *